Doświadczenia przewlekłej traumy relacyjnej w dzieciństwie mogą wpływać na sposób funkcjonowania człowieka przez wiele lat. Szczególne znaczenie mają sytuacje, w których źródłem zagrożenia, odrzucenia, niestabilności lub braku poczucia bezpieczeństwa były osoby najbliższe – rodzice, opiekunowie lub inni znaczący dorośli. Dziecko, które przez dłuższy czas funkcjonuje w warunkach silnego napięcia emocjonalnego, przemocy, zaniedbania, nieprzewidywalności lub braku stabilnej relacji z opiekunem, może wykształcić sposoby reagowania służące przede wszystkim ochronie i radzeniu sobie z zagrożeniem.
W dorosłości konsekwencje takich doświadczeń mogą przyjmować bardzo różną postać. U części osób pojawiają się trudności z koncentracją, zapominanie, dezorganizacja, impulsywność, problemy z planowaniem i kończeniem rozpoczętych zadań czy szybkie przeciążenie emocjonalne. Taki obraz może przypominać ADHD. W rzeczywistości jednak podobne objawy mogą wynikać również z przewlekłego napięcia, nadmiernej czujności, trudności z regulacją emocji albo okresowego „odcinania się” od doświadczeń.
Trauma relacyjna może również prowadzić do zachowań częściowo przypominających spektrum autyzmu. Mogą występować trudności w budowaniu bliskich relacji, wycofanie społeczne, ograniczone zaufanie do innych, potrzeba kontroli i przewidywalności, silne przywiązanie do rutyny, sztywność zachowania czy nadwrażliwość na bodźce. Czasami obserwuje się również trudności w rozpoznawaniu własnych emocji i intencji innych osób. Powierzchownie może to wyglądać podobnie do ASD, mimo że mechanizm powstawania tych trudności jest odmienny.
Dlatego w diagnostyce niezwykle istotne jest nie tylko ustalenie, jakie objawy występują, ale również od kiedy są obecne, w jakich sytuacjach się nasilają i z czym pozostają w związku.
ADHD i ASD są zaburzeniami neurorozwojowymi, dlatego ich cechy powinny być możliwe do uchwycenia już we wcześniejszych etapach rozwoju. W procesie diagnostycznym analizuje się m.in. funkcjonowanie społeczne dziecka, rozwój komunikacji, sposób zabawy, zainteresowania, samoregulację, zdolność koncentracji i organizowania aktywności oraz funkcjonowanie w różnych środowiskach.
W przypadku konsekwencji traumy trudności mogą mieć bardziej zmienny charakter. Mogą nasilać się pod wpływem konfliktu, odrzucenia, krytyki, poczucia zagrożenia czy przeciążenia emocjonalnego, a zmniejszać się w warunkach większego bezpieczeństwa i stabilności. Częściej występują również objawy lękowe, depresyjne, problemy ze snem, przewlekłe napięcie, silna reaktywność emocjonalna, poczucie wstydu lub winy oraz objawy dysocjacyjne.
Sytuację dodatkowo komplikuje fakt, że trauma, ADHD i ASD mogą współwystępować. Osoba z ADHD lub spektrum autyzmu może jednocześnie doświadczać skutków przewlekłej traumy relacyjnej. Wówczas obraz kliniczny staje się bardziej złożony, a pojedynczy kwestionariusz lub krótka konsultacja mogą nie wystarczyć do prawidłowego zrozumienia źródła trudności.
Właśnie dlatego diagnoza różnicowa powinna obejmować szczegółowy wywiad rozwojowy, analizę historii życia, aktualnego funkcjonowania emocjonalnego i społecznego oraz ocenę tego, czy obserwowane trudności mają charakter pierwotny i rozwojowy, czy też mogły pojawić się wtórnie w następstwie doświadczeń traumatycznych.
W BCDP diagnoza różnicowa nie sprowadza się wyłącznie do nadania określonego rozpoznania. Jej celem jest przede wszystkim zrozumienie mechanizmu trudności danej osoby. Ma to bezpośrednie znaczenie dla dalszej pomocy – inne oddziaływania będą potrzebne w przypadku ADHD, inne w spektrum autyzmu, a jeszcze inne wtedy, gdy dominującym problemem są konsekwencje traumy relacyjnej, przewlekłego lęku czy dysocjacji. Im trafniej określone zostanie źródło objawów, tym większa szansa na właściwe dobranie dalszego postępowania diagnostycznego i terapeutycznego.
BCDP- wrzesień, 2026r.