Familiaspot – model ochrony dziecka w sytuacji konfliktu rodziców

Model Familiaspot opiera się na wiedzy z zakresu psychologii rozwojowej, psychologii rodziny oraz badań dotyczących wpływu konfliktu między rodzicami na funkcjonowanie dzieci. Szczególną uwagę zwraca się na sytuacje, w których konflikt dorosłych staje się długotrwały i zaczyna wpływać na bezpieczeństwo emocjonalne dziecka oraz na jego relacje z rodzicami. W literaturze przedmiotu podkreśla się, że to nie sam fakt rozstania rodziców stanowi najistotniejszy czynnik ryzyka dla dobrostanu dziecka, lecz przewlekły, nierozwiązany konflikt między dorosłymi (Amato, 2010; Kelly i Emery, 2003; Johnston, 1994).

Model uwzględnia również ustalenia wynikające z badań nad poczuciem bezpieczeństwa emocjonalnego dziecka w rodzinie (Davies i Cummings, 1994), które wskazują, że długotrwała ekspozycja dziecka na konflikt pomiędzy rodzicami może prowadzić do zwiększonego poziomu lęku, napięcia emocjonalnego oraz trudności w funkcjonowaniu społecznym i szkolnym. Szczególnie istotnym zjawiskiem opisywanym w literaturze jest konflikt lojalnościowy dziecka oraz zjawisko triangulacji, w którym dziecko zostaje wciągnięte w konflikt pomiędzy rodzicami i staje się mimowolnym uczestnikiem sporów dorosłych.

W wielu krajach rozwijane są programy ukierunkowane na ochronę dziecka w sytuacji konfliktu rodziców oraz na ograniczanie negatywnych skutków sporów między dorosłymi dla rozwoju dziecka. Rozwiązania takie funkcjonują między innymi w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Wielkiej Brytanii, Holandii, Belgii oraz w krajach skandynawskich. W praktyce stosowane są tam różne formy wsparcia rodzin w konflikcie, obejmujące między innymi psychoedukację rodziców, programy pracy z rodzinami wysokokonfliktowymi, przygotowanie dzieci do kontaktów z rodzicem oraz monitorowane lub wspierane kontakty dziecka z rodzicem.

Model Familiaspot uwzględnia doświadczenia i ustalenia wypracowane w ramach takich podejść jak między innymi:

• model Duluth, rozwijany w Stanach Zjednoczonych, analizujący mechanizmy przemocy, kontroli oraz nierównowagi sił w relacjach rodzinnych oraz opisujący zjawisko przemocy psychicznej i kontroli w relacjach partnerskich,
• koncepcje opisujące zjawisko przemocy po rozstaniu (post-separation abuse), rozwijane w badaniach prowadzonych między innymi w Wielkiej Brytanii, Australii i Kanadzie, które wskazują, że w części rodzin konflikt po rozstaniu może przyjmować formę systematycznych działań mających na celu utrzymywanie kontroli nad drugim rodzicem poprzez dziecko lub poprzez procedury prawne,
• programy pracy z rodzinami wysokokonfliktowymi, rozwijane w praktyce sądowej i pomocowej w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, w szczególności podejścia oparte na rozwijaniu konkretnych umiejętności rodzicielskich i komunikacyjnych, takie jak programy New Ways for Families, Children in Between czy rozwiązania stosowane w ramach Parenting Coordination,
• model parallel parenting, stosowany w pracy z rodzinami wysokokonfliktowymi, który zakłada ograniczenie bezpośredniej współpracy pomiędzy rodzicami przy jednoczesnym wprowadzeniu jasnych zasad organizacji opieki nad dzieckiem oraz komunikacji dotyczącej jego spraw,
• rozwiązania organizacyjne dotyczące monitorowanych lub wspieranych kontaktów dziecka z rodzicem, funkcjonujące w wielu krajach Europy Zachodniej, w tym między innymi w Wielkiej Brytanii, Belgii, Holandii i Francji.

Istotnym elementem modelu Familiaspot jest również uwzględnienie znaczenia więzi dziecka z obojgiem rodziców. W sytuacjach konfliktowych relacje te mogą ulegać poważnym zakłóceniom, a czasem nawet całkowitemu zerwaniu. W literaturze podkreśla się, że dla prawidłowego rozwoju dziecka szczególnie ważne jest utrzymywanie stabilnych relacji z obojgiem rodziców, o ile nie występują czynniki zagrażające bezpieczeństwu dziecka (Kelly, 2007; Lamb, 2012). Działania podejmowane w ramach modelu mają na celu tworzenie bezpiecznych warunków do utrzymywania lub odbudowy relacji dziecka z rodzicem, z uwzględnieniem jego potrzeb rozwojowych oraz możliwości emocjonalnych.

Model Familiaspot łączy podejście diagnostyczne, konsultacyjne oraz psychoedukacyjne. W pracy z rodziną wykorzystywane są elementy psychoedukacji dotyczącej wpływu konfliktu na dziecko, narzędzia diagnostyczne pozwalające ocenić poziom konfliktu oraz ćwiczenia rozwijające umiejętności regulacji emocji i komunikacji zadaniowej pomiędzy rodzicami. Szczególny nacisk położony jest na ochronę dziecka przed nadmiernym obciążeniem konfliktem dorosłych, wspieranie rodziców w rozumieniu potrzeb rozwojowych dziecka oraz tworzenie bardziej stabilnych i przewidywalnych warunków wychowawczych.

Model Familiaspot łączy elementy stosowane w międzynarodowych programach pracy z rodziną wysokokonfliktową, takich jak Supervised Visitation Programs, Parenting Coordination oraz programy edukacji rodzicielskiej stosowane w systemach wsparcia rodzin w Europie, Ameryce Północnej i Australii.

Model Familiaspot stanowi autorską propozycję pracy z rodziną, łączącą doświadczenie praktyki psychologicznej z rozwiązaniami stosowanymi w systemach wsparcia rodzin funkcjonujących w różnych krajach Europy i Ameryki Północnej.

Oddziaływania podejmowane w ramach modelu Familiaspot ukierunkowane są przede wszystkim na ochronę dziecka przed skutkami konfliktu między rodzicami oraz na wspieranie dorosłych w tworzeniu bardziej stabilnych i przewidywalnych warunków wychowawczych.

Istotnym elementem pracy z rodziną jest stopniowe porządkowanie relacji rodzinnych, wzmacnianie odpowiedzialności rodzicielskiej oraz budowanie takich form współpracy pomiędzy rodzicami, które pozwalają skoncentrować się na potrzebach rozwojowych dziecka.

Działania podejmowane w ramach Familiaspot mają charakter wspierający, psychoedukacyjny oraz regulacyjno-ochronny.

Działania podejmowane w ramach modelu Familiaspot nie mają na celu rozstrzygania sporów pomiędzy rodzicami, lecz koncentrują się na ochronie dziecka oraz wspieraniu rodziców w tworzeniu takich rozwiązań wychowawczych, które sprzyjają jego prawidłowemu rozwojowi emocjonalnemu i społecznemu.

Tworzenie przestrzeni, w której możliwe jest spokojne porządkowanie relacji rodzinnych oraz refleksja nad potrzebami dziecka, może stanowić ważny element procesu wychodzenia z kryzysu rodzinnego.

Badania psychologiczne i rozwojowe wskazują, że długotrwały konflikt między rodzicami należy do najistotniejszych czynników ryzyka dla prawidłowego rozwoju emocjonalnego i społecznego dziecka. Szczególnie niekorzystny wpływ mają sytuacje, w których dziecko staje się mimowolnym uczestnikiem konfliktu dorosłych, jest wciągane w spór między rodzicami lub doświadcza presji lojalnościowej.

Dzieci wychowujące się w warunkach przewlekłego konfliktu rodzinnego często doświadczają podwyższonego poziomu napięcia emocjonalnego, poczucia niepewności oraz trudności w budowaniu poczucia bezpieczeństwa. Konflikt rodziców może wpływać na sposób przeżywania relacji rodzinnych, kształtowanie obrazu samego siebie oraz rozwój zdolności regulacji emocji.

Szczególnie obciążające dla dziecka są sytuacje, w których konflikt między rodzicami prowadzi do ograniczenia lub zerwania kontaktu z jednym z nich, a także sytuacje, w których dziecko staje się pośrednikiem w komunikacji pomiędzy dorosłymi. W takich warunkach dziecko może doświadczać silnego napięcia lojalnościowego, próbując jednocześnie utrzymać relację z obojgiem rodziców.

Z perspektywy rozwoju dziecka kluczowe znaczenie ma możliwość utrzymania stabilnych i bezpiecznych relacji z obojgiem rodziców, nawet w sytuacji ich rozstania. Dlatego tak istotne jest tworzenie takich form wsparcia rodzin, które pozwalają ograniczać wpływ konfliktu dorosłych na funkcjonowanie dziecka.

Model Familiaspot powstał właśnie z myślą o tworzeniu bezpiecznej przestrzeni pracy z rodziną w sytuacji konfliktu rodziców. Jego celem jest wspieranie dorosłych w podejmowaniu takich decyzji wychowawczych, które w pierwszej kolejności uwzględniają potrzeby rozwojowe dziecka oraz jego prawo do stabilnych relacji rodzinnych.

Model Familiaspot został opracowany z uwzględnieniem doświadczeń programów rozwijanych w wielu krajach w odpowiedzi na problem długotrwałych konfliktów pomiędzy rodzicami po rozstaniu. W literaturze oraz w praktyce pracy z rodzinami wysokokonfliktowymi wypracowano szereg rozwiązań, których celem jest ograniczenie negatywnych skutków konfliktu dla dziecka oraz wspieranie rodziców w bardziej uporządkowanym wykonywaniu ról rodzicielskich po rozpadzie związku.

Jednym z ważniejszych nurtów są programy psychoedukacyjne dla rodziców rozwijane w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. Programy te koncentrują się na rozwijaniu konkretnych umiejętności potrzebnych do funkcjonowania w sytuacji konfliktu, takich jak regulacja emocji, komunikacja zadaniowa czy bardziej realistyczne organizowanie współrodzicielstwa. Przykładem takiego podejścia jest program New Ways for Families, opracowany przez High Conflict Institute, który skupia się na rozwijaniu czterech podstawowych kompetencji: elastycznego myślenia, regulacji emocji, umiarkowanego zachowania oraz komunikacji skoncentrowanej na rozwiązaniach.

Kolejnym ważnym obszarem są programy psychoedukacyjne ukierunkowane na ochronę dziecka przed konfliktem pomiędzy rodzicami. W Stanach Zjednoczonych szeroko stosowane są między innymi programy Children in Between oraz Children in the Middle, które uczą rodziców rozpoznawania sytuacji, w których dziecko zostaje wciągnięte w konflikt dorosłych, oraz sposobów ograniczania takich zachowań. Programy te podkreślają znaczenie eliminowania sytuacji, w których dziecko pełni rolę posłańca pomiędzy rodzicami lub staje się odbiorcą negatywnych komunikatów dotyczących drugiego rodzica.

Istotnym źródłem inspiracji dla modelu Familiaspot są także rozwiązania rozwijane w ramach Parenting Coordination. Jest to forma pracy z rodzicami pozostającymi w konflikcie wysokiego poziomu, stosowana między innymi w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie. W modelu tym szczególny nacisk kładzie się na wprowadzanie jasnych zasad organizacji opieki nad dzieckiem, ograniczanie konfliktogennej komunikacji oraz szybkie rozwiązywanie sporów dotyczących codziennych spraw dziecka.

W pracy z rodzinami wysokokonfliktowymi coraz częściej stosowany jest również model parallel parenting, który zakłada ograniczenie bezpośredniej współpracy pomiędzy rodzicami przy jednoczesnym wprowadzeniu jasno określonych zasad funkcjonowania opieki nad dzieckiem. W sytuacjach silnego konfliktu podejście to okazuje się często bardziej realistyczne niż próby wymuszenia intensywnej współpracy pomiędzy rodzicami.

Model Familiaspot uwzględnia również doświadczenia programów dotyczących monitorowanych i wspieranych kontaktów dziecka z rodzicem, znanych w wielu krajach jako Supervised Visitation Programs. Programy te funkcjonują między innymi w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Kanadzie, Belgii i Holandii i służą zapewnieniu bezpiecznych warunków do utrzymywania relacji dziecka z rodzicem w sytuacjach konfliktowych lub wymagających dodatkowego wsparcia.

Wszystkie te podejścia łączy wspólne założenie, że w sytuacji przewlekłego konfliktu pomiędzy rodzicami najważniejszym celem działań pomocowych jest ochrona dziecka przed skutkami konfliktu dorosłych oraz wspieranie rodziców w bardziej odpowiedzialnym i przewidywalnym wykonywaniu ich ról rodzicielskich.

Model Familiaspot stanowi autorską propozycję pracy z rodziną, która integruje doświadczenia międzynarodowych programów pracy z rodzinami wysokokonfliktowymi z praktyką psychologiczną oraz realiami funkcjonowania rodzin w polskim systemie prawnym i instytucjonalnym.

W ramach działań realizowanych w modelu Familiaspot powstaje również seria krótkich bajek psychoedukacyjnych skierowanych do rodziców i dzieci. Opowieści te mają na celu wspieranie rozmów o emocjach, relacjach rodzinnych oraz o trudnościach, które mogą pojawiać się w sytuacji konfliktu lub rozstania rodziców.

Seria „Poczytam ci mamo. Poczytam ci tato.” została pomyślana jako narzędzie pomagające dorosłym rozmawiać z dziećmi o doświadczeniach, które bywają trudne do nazwania lub zrozumienia. Historie opowiadane z perspektywy dziecka pozwalają w prosty sposób przybliżyć rodzicom sposób przeżywania różnych sytuacji przez dzieci.

Bajki te stanowią uzupełnienie działań psychoedukacyjnych prowadzonych w ramach modelu Familiaspot.