Coraz więcej osób zgłasza się do diagnozy ADHD lub spektrum autyzmu po wcześniejszym wykonaniu internetowego testu, kwestionariusza przesiewowego albo pojedynczego badania psychologicznego. Taki wynik może być ważną wskazówką i skłonić do pogłębienia diagnostyki, ale nie powinien samodzielnie stanowić podstawy do rozpoznania ani wykluczenia ADHD czy ASD.
Rzetelna diagnoza psychologiczna wymaga zebrania informacji z wielu źródeł, analizy rozwoju i aktualnego funkcjonowania osoby badanej oraz odpowiedniego doboru standaryzowanych metod diagnostycznych.
Dlaczego jeden test to za mało?
Objawy kojarzone z ADHD lub spektrum autyzmu nie są charakterystyczne wyłącznie dla tych zaburzeń.
Problemy z koncentracją mogą pojawiać się między innymi w ADHD, zaburzeniach lękowych, depresyjnych, po doświadczeniach traumatycznych, przy zaburzeniach snu czy przeciążeniu psychicznym.
Trudności w relacjach społecznych mogą natomiast wynikać ze spektrum autyzmu, ale także z lęku społecznego, określonych cech osobowości, wcześniejszych doświadczeń interpersonalnych czy innych problemów emocjonalnych.
Podobnie impulsywność, problemy z organizacją, niestabilność emocjonalna, przeciążenie bodźcami, trudność z przystosowaniem do zmian czy specyficzne sposoby komunikowania się mogą występować w różnych konfiguracjach diagnostycznych.
Dodatkowo ADHD i ASD mogą współwystępować u tej samej osoby.
Dlatego zadaniem diagnozy nie jest jedynie sprawdzenie, czy wynik konkretnego testu przekracza określony próg. Znacznie ważniejsze jest ustalenie, z czego wynikają zgłaszane trudności, kiedy się pojawiły, jak zmieniały się w czasie i jak wpływają na codzienne funkcjonowanie.
Diagnoza ADHD – różne źródła informacji
W Bielskim Centrum Diagnozy Psychologicznej diagnoza ADHD prowadzona jest w sposób wielometodowy. Zakres badania zależy od wieku osoby badanej, charakteru zgłaszanych trudności oraz hipotez, które wymagają sprawdzenia.
W diagnostyce osób dorosłych mogą być wykorzystywane między innymi:
- DIVA-5 – ustrukturyzowany wywiad diagnostyczny dotyczący objawów ADHD w dzieciństwie i dorosłości,
- ASRS – narzędzie służące do oceny objawów charakterystycznych dla ADHD,
- MOXO – komputerowe badanie pozwalające ocenić uwagę, czas reakcji, impulsywność i nadaktywność,
- d2-R – standaryzowana metoda oceny uwagi i koncentracji.
U dzieci i młodzieży proces diagnostyczny może obejmować między innymi:
- Conners 3,
- MOXO,
- d2-R,
- SENA,
- CDI-2,
- STAIC,
- DROM-KOM,
- PW,
- TN,
- KAMRE.
Nie oznacza to, że każda osoba badana wykonuje wszystkie wymienione metody. Ich zestaw jest dobierany do konkretnej sytuacji diagnostycznej.
Diagnoza spektrum autyzmu również wymaga więcej niż ADOS-2
Podobna zasada dotyczy diagnozy spektrum autyzmu.
ADOS-2 jest ważnym, standaryzowanym narzędziem obserwacyjnym, ale wynik ADOS-2 nie powinien być utożsamiany z pełną diagnozą ASD.
W procesie diagnostycznym, zależnie od wieku i potrzeb osoby badanej, mogą być wykorzystywane między innymi:
- ADOS-2,
- ADI-R,
- AQ,
- ASRS,
- ABAS-3,
- M-CHAT-R/F – w przypadku najmłodszych dzieci.
Poszczególne narzędzia dostarczają informacji o różnych obszarach funkcjonowania. ADOS-2 pozwala na standaryzowaną obserwację zachowania, ADI-R dostarcza szczegółowych informacji dotyczących rozwoju, a ABAS-3 umożliwia ocenę funkcjonowania adaptacyjnego. Kwestionariusze takie jak AQ czy ASRS mogą stanowić dodatkowe źródło informacji, ale nie zastępują pełnego procesu diagnostycznego.
Diagnostyka różnicowa – kluczowy element procesu
Jednym z najważniejszych elementów rzetelnej diagnozy jest diagnostyka różnicowa.
Jeżeli osoba zgłasza problemy z koncentracją, trudności w relacjach, przeciążenie, impulsywność, wahania emocjonalne czy problemy z organizacją, nie można automatycznie zakładać, że ich przyczyną jest ADHD albo ASD.
W zależności od obrazu klinicznego proces diagnostyczny może więc zostać rozszerzony o ocenę:
- osobowości,
- funkcjonowania emocjonalnego,
- poziomu lęku i nastroju,
- impulsywności,
- funkcjonowania intelektualnego,
- uwagi i pamięci,
- funkcji wykonawczych,
- doświadczeń traumatycznych,
- funkcjonowania adaptacyjnego.
W tym celu mogą być wykorzystywane między innymi MMPI-2, SCID-5-PD, STAI, IVE, EPQ-R, Stanford-Binet, WAIS-R(PL), Matryce Ravena, RAVLT, Test Figury Złożonej Reya, MoCA, a także inne standaryzowane metody dobrane do konkretnego problemu diagnostycznego.
To metody powinny być dobierane do osoby, nie osoba do gotowego pakietu
W BCDP przyjmujemy zasadę, że nie każda osoba zgłaszająca się z podejrzeniem ADHD lub ASD powinna otrzymać identyczny zestaw testów.
Gotowy, niezmienny pakiet może nie uwzględniać indywidualnego obrazu trudności.
Dlatego najpierw analizowane są zgłaszane problemy, historia rozwoju, dotychczasowe funkcjonowanie, posiadana dokumentacja oraz informacje uzyskane w wywiadzie. Dopiero na tej podstawie dobierane są metody, które mają odpowiedzieć na konkretne pytania diagnostyczne.
U jednej osoby kluczowe może być pogłębienie diagnostyki ADHD. U innej konieczne będzie różnicowanie ADHD i ASD. W jeszcze innym przypadku obraz może wymagać oceny osobowości, funkcjonowania poznawczego, zaburzeń lękowych czy skutków doświadczeń traumatycznych.
Żaden wynik nie jest interpretowany w oderwaniu od pozostałych danych
Wynik testu psychologicznego jest jednym z elementów procesu diagnostycznego. Jego znaczenie zależy od całego obrazu funkcjonowania osoby badanej.
Dlatego wnioski formułowane są na podstawie łącznej analizy:
- wywiadu klinicznego i rozwojowego,
- obserwacji,
- wyników standaryzowanych metod,
- informacji dotyczących funkcjonowania w dzieciństwie i obecnie,
- dokumentacji,
- informacji od rodziców lub innych osób – gdy jest to diagnostycznie uzasadnione,
- zgodności lub rozbieżności pomiędzy różnymi źródłami danych.
Takie podejście zmniejsza ryzyko zarówno pochopnego rozpoznania, jak i przeoczenia współwystępujących trudności.
Celem diagnozy jest zrozumienie, a nie tylko nazwanie problemu
Dobra diagnoza powinna odpowiadać nie tylko na pytanie:
„Czy jest ADHD?” albo „Czy jest spektrum autyzmu?”
Powinna również pomóc zrozumieć:
- skąd wynikają zgłaszane trudności,
- które obszary funkcjonowania są najbardziej obciążone,
- jakie są mocne strony osoby badanej,
- czy występują dodatkowe lub współwystępujące problemy,
- jakie dalsze działania mogą być pomocne.
Dlatego w Bielskim Centrum Diagnozy Psychologicznej kładziemy nacisk na diagnozę wielometodową, wykorzystanie standaryzowanych narzędzi oraz diagnostykę różnicową.
Nie chodzi o wykonanie jak największej liczby testów. Chodzi o zastosowanie właściwych metod do właściwego pytania diagnostycznego i połączenie uzyskanych wyników w spójny obraz funkcjonowania konkretnej osoby.
Kompleksowa diagnoza ADHD, ASD i diagnostyka różnicowa – Bielskie Centrum Diagnozy Psychologicznej, Bielsko-Biała.